Då ein elverumsing oppdaga systemet i nynorsk

Av Kristin Fridtun, forfattar og språkvitar

Dei få av oss som byter skriftmål frå bokmål til nynorsk, vekkjer ofte merksemd i båe leirar. Mange av bokmålsbrukarane skjønar ikkje korleis nokon friviljug går over til nynorsk. Mange av nynorskbrukarane – og ein del bokmålsbrukarar – stiller spørsmålet: «Men kvifor skriv du nynorsk, du snakkar jo bokmål?!»

Dei siste overraska meg veldig. Då eg var nykonvertert, trudde eg at alle nynorskbrukarar hadde eit opplyst og gjennomtenkt syn på språk, og at dei i alle fall visste at bokmål og nynorsk er skriftmål. Så feil kunne eg ta! Det var òg svært uvant å høyra at eg pratar bokmål, sidan eg har valt å halda på talemålsformer som er alt anna enn bokmålsnære. Setninga «je kjæm hematt i mårra» er vel ikkje bokmål? Tvert imot, vil eg seia, det liknar då meir på nynorsk «eg kjem heim att i morgon».

Likskapen med talemålet mitt er likevel ikkje grunnen til at eg skriv nynorsk. Eg nyt å påpeika at tekstene til Alf Prøysen er fulle av nynorskformer (t.d. åleine, vassbytte, skulen, tenkje), men eg vaktar meg vel for å seia at nynorsk dimed er det naturlege skriftmålet for ringsaksokningar og andre i området. Det finst ikkje noko naturleg skriftmål – ingen vert fødde med skriveevne, og ingen skriftmål har oppstått av seg sjølve. Skriftmåla er kulturlege. Det er difor eg skriv nynorsk.

Men det står ikkje til å nekta: Eg òg trudde lenge at skriftmål hadde noko med naturen å gjera. Det er mogleg at norsklæraren min hadde prøvt å klårgjera skilnaden mellom skrift og tale, men eg hugsar likevel at eg tenkte, ein gong på vidaregåande: «Nynorsk er fint, det, men no har eg skrive bokmål i over ti år, så det er nok for seint å byrja med eit anna språk no.»

Eg var med andre ord vennleg innstilt til nynorsk, men eg skjøna ikkje at språk fyrst og fremst har med kulturell påverknad og vane å gjera. Til alt hell tok eg til å studera nordisk ved NTNU, og til alt hell gjekk eg på eit nynorskkurs som Studentmållaget i Nidaros skipa til.

Kurshaldaren var Ingar Arnøy frå Noregs Mållag, og han byrja med forklåra kva Ivar Aasen eigenleg dreiv med. Kva ville han? Kvifor gjorde han det han gjorde? Og korleis gjorde han det? Mykje av det Arnøy sa, hadde vore pensum i norsk. Men den oppglødde og grundige utgreiinga om arbeidet til Aasen var ny for meg. Særleg verknadsfullt var det at Arnøy plukka frå kvarandre myten om at nynorsk er for vestlendingar, og at han viste – med ei mengd talemålsdøme frå alle kantar av landet – at nynorsk verkeleg ER ein skriftleg samnemnar for dialektane.

Eg lika tanken bak prosjektet: å skapa eit skriftmål som byggjer på og lyfter fram talemålet til det jamne folket. Eg lika måten språket vart utforma på: noggrann utveljing av dei mest samlande eller representative formene, ordna i eit heilskapleg og regelrett system.

Ta berre noko så einfelt som at ordet hovud blir nytta om den viktige kroppsdelen øvst på kroppen og om slikt som har med den kroppsdelen å gjera (t.d. hovudplagg, hovudlus), i tillegg til at me brukar ordet som førefeste for å uttrykkja at noko er viktig, fremst og liknande: hovudinngang, hovudsak. I bokmål brukar me hode om kroppsdelen og det som konkret gjeld kroppsdelen (hodeplagg, hodelus), men i den overførte tydinga heiter det plutseleg noko anna: hovedinngang, hovedsak. Forma hoved heng att frå dansk. Om bokmålet skulle vore regelrett, måtte det ha hodeinngang, hodesak.

Eller kva med bøyinga av sterke verb? Her har nynorsken som regel ei lett og ryddig bøying som er i tråd med dei eldgamle avljodsrekkjene. Frysa – frys – fraus – har frose, nysa – nys – naus – har nose. Bokmålet vinglar meir, med preteritumsformer som nøys, nøs og nyste og perfektum frosset og nyst. Desse to verba høyrer tradisjonelt til same verbklasse og har i over tusen år vorte bøygde på same måte med same vokalskifte, og slik er det i nynorsk.

Tilfredsstillande!

Men eg plar ikkje sveiva i gang slike utgreiingar når vanlege folk spør kvifor eg skriv nynorsk. Ofte nøyer eg meg med å seia at eg har sans for det demokratiske prosjektet, eller at eg skriv nynorsk både av politiske og språklege grunnar – og fordi eg rett og slett synest det er artigast å skriva nynorsk.

Hei!

Jeg heter Hege, er ti år og går på skole i Drammen.

Disse språkene leser jeg bøker på:

Jeg leser på tre forskjellige språk. De språkene er norsk, dansk og engelsk. Jeg synes engelsk er litt vanskeligere enn de to andre. Hald fram å lesa Hei!

Det heiter faktisk «verda», ikkje «verden», altså!

Av Ingvild Sandø Rullestad

Sjå for deg dette: Eit klasserom på ein ungdomsskule, sentralt på Austlandet, elevane er mest opptekne av å vere ungdommar. Oppe ved tavla står ein ivrig lærar og ropar utover i klassen: «Å vere, er, var, har vore! Om det er noko de skal hugse, så er det dette!!!». Eleven som har vore minst engasjert, rekkjer opp handa, læraren anar eit håp om at no, nett no, har han skjønt kva det handlar om. Eleven får ordet og spør: «Men kva skal vi med nynorsk eigentleg?» Læraren sveittar, pustar tungt, det er berre eit par dagar igjen til heildagsprøva, og berre eit skarve år til eksamen. Læraren har på seg t-skjorta der det står: «Eg elskar nynorsk», har laga verbspel, og elevane har omsett Metallica-tekstar til nynorsk, men tida strekk ikkje til, og ho kjenner at det som kjem ut av munnen, er berre mas.

Hald fram å lesa Det heiter faktisk «verda», ikkje «verden», altså!

Om å vere god på begge bein – om å bruke både bokmål og nynorsk

Av Ragnfrid Trohaug, seniorredaktør for barne- og ungdomslitteratur ved Samlaget

Det er vanskeleg å bruke fotballmetaforar utan å hamne i klisjéfella, men eg kan ikkje anna. For når eg tenker på mitt forhold til dei to ulike skriftvariantane av norsk, når eg tenker på bokmål og nynorsk, kjenner eg med éin gong lukta av nordnorske grusbanar og kjensla av forstadsliv nord for polarsirkelen på åttitalet, eg hugsar attende til den gongen lærar heitte frøken og sekk var ransel. Eg hugsar kjensla av lærelyst og utprøving, eg hugsar triksing med fotball og bokstavar, om einannan. Eg hugsar då eg skjønte at det var lurt å vere god på begge bein.

Hald fram å lesa Om å vere god på begge bein – om å bruke både bokmål og nynorsk

Då nynorsken blei meir enn blånande fjell og djupe dalar

Av Mariann Schjeide, leiar i Norsk bibliotekforeining

Spynorsk mordliste. Det sto det også på mi ordliste på vidaregåande skule. Eg var frå Ålesund, oppvaksen midt i byen, hadde bokmål på skulen. Då eg skulle begynne på skule i ny skulekrets ei lita mil frå Ålesund, skulle foreldra mine røyste over målform i skulekretsen. Dei røysta mot «grautmålet», som ei morosam journalistvenn av faren min skreiv i avisa med bilete av foreldra mine. Vi var nettopp flytta inn i eit nytt byggefelt, og gatene skulle ha adresser. Kyrkjehaugen heitte gata vår. Faren min skreiv protestbrev til kommunen. Han meinte det var ei unaturleg adresse, det burde heite Kirkehaugen. Han fekk ikkje medhald. Min vesle protest var å konsekvent skrive Kirkehaugen på alt. Hald fram å lesa Då nynorsken blei meir enn blånande fjell og djupe dalar